باشد تا آنها را از روى شوق و اضطرار بنا كنند بلكه ناچار بايد چنين جمعيت‌هاى كثيرى را به اكراه و اجبار ، با تازيانهء پادشاهى و زور و يا از راه تشويق به مزد به كار وادارند و پيداست كه اين همه مزدهاى بسيار را يك فرد عادى نميتواند بپردازد بلكه جز پادشاهان و دولتها كسى قادر بپرداخت آنها نميباشد . پس براى ساختن قصبات و بنيان نهادن شهرهاى بزرگ هيچ راهى نيست جز اينكه به نيروى دولت و پادشاهى انجام يابد . آنگاه هنگامى كه شهر بنيان نهاده شود و اساس آن موافق نظر بنيان گذار آن استوار گردد و مقتضيات جوّى و ارضى در آن مراعات شود آن وقت بقا ، يا عمر آن شهر وابسته بدوران فرمانروايى دولت بنيان گذار آن خواهد بود و اگر روزگار آن دولت كوتاه باشد كيفيت توسعه و پيشرفت آن شهر هم پس از پايان يافتن فرمانروايى دولت مزبور متوقف خواهد شد و اجتماع و آبادانى آن تقليل خواهد يافت و رو بويرانى خواهد گذاشت و اگر مدت فرمانروايى آن دولت دراز باشد همچنان دهكده‌ها و دژها در آن تأسيس خواهد شد و ساختن خانه‌ها و كاخهاى وسيع بىشمار و گوناگون در آن توسعه خواهد يافت و دايرهء باره‌ها [ 1 ] و حصارهاى آن پهناور و دور خواهد شد تا آنكه سرزمين وسيع و مسافت درازى بدان ضميمه شود و مساحت آن بمرحله‌اى بيحد و حصر برسد ، چنان كه وضع بغداد و شهرهاى مشابه آن بدين شيوه توسعه يافته است . خطيب [ 2 ] در تاريخ خود نوشته است كه در عهد مأمون شهر بغداد شصت و پنج هزار گرمابه داشته و مشتمل بر بيش از چهل قصبه و شهرهاى كوچك و بزرگ بهم پيوسته و نزديك به يكديگر بوده است و به علت توسعهء اجتماع ( و آبادانيهاى متعدد

--> [ 1 - ) ] ن . ل : بازارها . [ 2 - ) ] ابو بكر احمد بن على بن ثابت بن احمد بن مهدى بغدادى فقيه و محدث و مورخ قريب صد تأليف دارد و تاريخ او بنام تاريخ خطيب معروف است . تولدش بسال 391 يا 392 بوده و در سال 463 درگذشته است و رجوع به لغت نامهء دهخدا شود .